Bab 6 Kidung Pitra Yadnya
Bab 6 Kidung Pitra Yadnya
Wirama Girisa
Atha Sêdêngira mantuk sang Śūrā laga ringayun,
Tucapa aji Wirātān Kāryāśā nangisi wêka,
Pinahajenggira laywan sang putre nalapiniwö,
Pada litu ajênganwan Iwir kandarpa pinatelu.
Lalu larinana nāśā sambat putranira pêjah, laki bi sira sumengkêm ring putrā luru kinusa,
Ginamêlira ginantikang laywan lagi ginugah,
Inutisira masabdā kapwājara bibi aji
Hana kalêhêngi kasih yan tunggal kita pêjaha,
Kita tiki katigālyus ndyanung panglipura lara,
Syapa tiki palarenkwa muktyang rajya sumiliha,
Ri hilangi tanayangkwa dhu ngwang yenaka pêjaha
Na wuwusira masambat karwa strya pega malume,
Inari wuwu têkap Sang Sri Pandawatmaja malara,
Pinahayu Kinabehan sampun purna rinuruban,
Inanuti pajanging lek munggwing Pancaka ginêsêng.
2. Wirama Girisa – Lelayungan
Bala Ugu dina melah manuju tanggal sasih,
Kang sinambut panamaya asisig adius akramas,
Sinalinan wastra petak mamusti ngadayang bakti,
sampun puput maprayoga tan asue ngêmasin paratra
Ikang layon ginasongan ne istri tuhu satia,
De pamayun matingkah eteh-eteh sang paratra, toya hening pabresihan misi ganda burat wangi, lengise pudak sategal sumar ganda marebuk arum.
Pusuh menuwe utama malem sampun macawisan,
Tekening edon intaran bebek wangi lenggis kapur,
Monmon mirah windusara waja meka panca datu,
Don tuung sampun masembar sikapa kalawan taluh
Buku-buku panyolasan pagernelane selaka,
Kawangene panylewean gegalenge satak seket,
Sampun puput pabresihan winilet dening kasa,
Tikeh alus wijil Jawa lante maulat panyalinan
Tetindehe sutra petak rinuruban dening kasa,
Anak putrania ngabakti ibunia mungguing ayun,
Ginosongan punang layon kidunge mawanti-wanti,
Bedil kulkul tan karengguan gong gamblang gender lan angklung
Tumpang salu palinggihan kalewaran dadi naga,
Semu rimrim Sang Hyang Atma tumoni raga kurungan,
Umunggu ring damar kurung nyulekuhin ring marga sanga,
Tatas apadang kang marga mangungsi suarga buana
Wirāma Indrawangsa
Mamwit narendrātmaja ring tapowana,
Maṅgāñjali ryagraṇingindra parwata,
Tan wismṛtī sangkanikang ayun teka,
Swabhāwa sang sajjana rakwa mangkana.
Wirāma Puspitāgra
Ri pati saṅgabhimanyu ring ranangga
Tanūhararas kadi sewalaṅg tahas mās,
Hananangarāga kālaṅing pajang lek,
Cinacahalindi sahantimun ginêntên.
Kalalu lara sapāṇḍu putra senā,
Tinuti luwar nikaṅgapraṅga srangang doh,
Pada muliha ngusir kuwunya sowang,
Tuwi wêngi lud nawaming kulêm kamantyan
Wirama Swandewi
Niking pasāmabat ri kitā dulur lumuh,
Cihnaning asih ksamākên yadin salah,
Matangnya tan wruh riasojarādana,
Amogha sigrā tēka lingku ring kita
Manut sakarmanta kitāstu rāhayu,
Mulih ngusir sunya tamān alang enu,
Luput rikang papa samukti nirmala,
Datêng alungguh rikanang Surālaya
Wirama Sikarini – Lelayungan
Kunang sang wang nisreyasa sira tatan sidiring ulah,
Ndatan puja tan yoga rinêgêp nira nisbawa sada,
Luput sakeng bawa krama pati hurip tan pangawara,
Apan saksat sangkan paranika sira acintia bawana.
Wirama Wirat
Ngkā rakwan tumurun Bhatāra Girinātha lawana mara sanggha len rēsi, yatna sri pamasā mamursita imangargha ri sira saha citka nirmala, yekan tuṣṭa manah bhatāra mawuwus Aji Jayabhaya aywa sangsaya, Tātan krodha kaṭaku yak para sukā sunga wara karananta digjaya.
Tanggap tosēnanugrahangkwa ri wēkangku Jayabhaya rēngōniking prajā, Swastyastu prabhu cakra warta kita ring sabhuana jaya satru ring musuh, Tēkwan langgēnga satmakānaku lawan tulusa Bhatāra ring Jagat, Nāhan Sabdanirā tērēh tēlasinantwakēnira rēsi sanggha ring langit.
Wirāma Wikrēti
Kadi harsaning taru latā ngēlihangayamayam labuh kapat, sukaning sakendrani datēng Nrepasuta kadi tambaying hudan, Nguni weh tikāng sura wadhū duamadakasēmi kungnya de nira, Kētēring patēr padani wrttanira lagi rinēngwa rēngwakēn
Ri sēdēng niran tama sinanggraha ta sira tēkapinapsari, Amapang sakeng pangungangan maka pasaji manis nikung mata, Hinuwusnya ring crēmi nikāng liringaluru binangkitan guyu, Asēgēh manahnya tamuyun wēnangasiliha ring smarāgama
Wirama Sumuka
Utsāhāta larapana, Kāryasing paha pagēhēn,
Sampay tan gawayakēna, Ring swādharma ya tuwi
Sakti singha katatakatut, Ring wirāsama winuwus, yatnanyan pamati-mati, yekanung satiru-tirun
Góng bēngkāra ya tan hilan, Ninda tan gawayakēna, Tan janma muhara wērō, yekāi prasraya sumuka.
Wirāma Sraghdharā
Ryangkat sang Pāndawenjing sakari kutanikang rājya dhāni Wirāta, Tan pendah surya sangkengudaya giri mijil mahyunang dipānāng rāt, Lumrawrēsēk pēnuh lwir jalanidi mangalih mwang wukir gunturagra, Cihnanyān wāh tēkapning gaja turaga rathā rēngga ratna pradipta.
Ngka lumrang puspa warsengghana sinahurakēn sang watēk siddha sanggha, Lawan ūngkāra mantrā jaya-jaya ri jaya srī mahā Pāṇḍu putra, Mātrang warsā rarab manggalani, lakunira pangruhun sedhungadrēs, Apan sang Hyang Surendrā duluri ngawangawang mastwakēn yan jayeng prang
Kidung Aji Kembang
Ring purwa tunjunge putih, Hyang Iswara dewatania, ring pepusuh pernahira, alinggih sira kalihan, pantesta kembange petak ring tembe lamun dumadi, suka sugih tur rahayu, dana punia stiti bakti.
Ring genean tunjunge dadu, Mahasora dewatania, ring peparu pernahira, alinggih sira kalihan, pantesta kembange dadu, ring tembe lamun dumadi, widagda sira ring niti, subaga sireng buana
Ring daksina tunjunge mirah, Hyang Brahma dewatania, ring ati pernahira, alinggih sira kalihan, pantesta kembange mirah, ring tembe lamun dumadi, sampurna tur dirga yusa, pradnyan maring tatwa aji
Ring neriti tunjunge jingga, Sang Hyang Rudra dewatania, ring usus pernahira, alinggih sira kalihan, pantesta kembangne jingga, ring tembe lamun dumadi, dharma sira tur susila januraga ring bumi.
Ring Pascima tunjunge jenar, Mahadewa dewatania, ring ungsilan pernahira, alinggih sira kalihan, pantesta kembange jenar, ring tembe lamun dumadi, tur sira sura ring rana prajurit watek angaji
Ring wayabia tunjunge wilis, Hyang Sangkara dewatania, ring limpa pernahira, alinggih sira kalihan, pantesta kembange wilis, ring tembe lamun dumadi, teleb maring tapa brata gorawa satia ring budi
Ring utara tunjunge ireng, Sang Hyang Wisnu dewatania, ring ampru pernahira, alinggih sira kalihan, pantesta kembange ireng, ring tembe lamun dumadi, sudi suci laksana, surupa lan sadu jati
Ring ersania tunjunge biru, Sang Hyang Sambu dewatania, ring ineban pernahira, alinggih sira kalihan, pantesta kembange biru, ring tembe lamun dumadi, paripurna santa darma, sida sidi sihing Widi
Tengah tunjunge manca warna, sang Hyang Siwa dewatania, tumpuking ati pernahira, alinggih sira kalihan, pantes kembange mancawarna, ring tembe lamun dumadi, gung prabawa sulaksanan, satria brata tapa samadi.
Kidung Aji Kembang – Nganyud
Ring wetan ana telaga, rika ta hulun adiusa, asalah raja busana, anglebur awak tan porat, ilanganing dasa mala, sebel kandel ring sarira, sakwehing mala pataka, kaleburan ring tanana
Sampun ta sira abersih, anambut raja busana, binurating sarwa sari, mrebuk arum gandaningwang, matur sira ring hyang guru,
Wirama Reng Sikarini – Lelayungan
Wus puput denia muktia sataun mertania,
Mojar batara sadaya kita mulih suarga cara,
wastu kita manggih wirya tan kewuh kewekh boga, nuut damuh kita lunga Nuut kukus kita mulih
Kamupu mantuk Sang Hyang Atma maring setra sunia telas, Parek ring batari Durga ring dalem mararian, Ngandika batari Durga kaki wong atma paran, Margi parek kaki iring Sang Hyang Atma Matur netesang.
Dalam Kidung Pitra Yadnya, penulisan kidung tidak dilakukan dengan satu cara saja, melainkan menggunakan dua jenis sistem tulisan yang berbeda, masing-masing disesuaikan dengan kebutuhan dan sifat syair yang ditampung. Pertama ialah tulisan Bali Latin, yang menggunakan abjad sebanyak delapan belas huruf, yang dikenal dengan susunan ha, na, ca, ra, ka dan seterusnya. Sistem ini dipakai khusus untuk menyusun Kekidungan atau Wirama Lelayungan, yang dalam penyampaiannya lebih mengutamakan keindahan perasaan dan kelancaran irama daripada keterikatan kaku pada aturan panjang pendek bunyi. Ketika menyanyikan kekawin dalam bentuk Lelayungan, urusan tanda guru berupa garis datar dan tanda lagu berupa lengkungan sudah tidak ditekankan secara ketat; yang terpenting adalah rasa yang mengalir dan kesan yang enak didengar, selaras dengan jiwa dan semangat yang terkandung di dalam nyanyian itu sendiri. Kedua ialah tulisan Jawa Kuna Latin, yang memakai abjad sebanyak empat puluh sembilan huruf, sistem ini digunakan untuk Wirama-Wirama yang memang menuntut kepatuhan penuh terhadap hukum guru dan lagu, sehingga setiap suku kata memiliki tempat dan sifat bunyi yang sudah ditetapkan.
Apabila kidung ini dinyanyikan dalam wadah pertandingan Makakawin, terdapat beberapa hal yang menjadi tolok ukur penilaian, dan semuanya berkaitan erat dengan kesungguhan penghayatan serta kebenaran penyampaian. Hal pertama yang dinilai adalah Guru Basa, yaitu keutuhan makna kalimat. Pemenggalan baris pada saat bernyanyi harus dilakukan sedemikian rupa sehingga setiap bagian tetap membawa arti yang utuh dan jelas; tidak boleh menarik napas di tengah-tengah satu kata, karena hal itu dapat mematahkan makna atau bahkan mengubah arti yang seharusnya disampaikan. Hal kedua adalah Guru Lagu, yang mengatur sifat bunyi pada akhir suku kata. Suku kata yang jatuh pada guru harus dinyanyikan lebih panjang, lebih ditarik, atau lebih ditahan ucapannya, yang dalam istilah setempat disebut Mengwilet, sedangkan lambang yang dipakai biasanya berupa garis datar atau kadang berupa tanda lingkaran. Sebaliknya, suku kata yang jatuh pada lagu dinyanyikan dengan lembut, mengalir, tanpa tekanan yang berlebih, atau disebut Nyelocor, tidak ditarik terlalu panjang. Perbandingan antara bunyi guru yang panjang dan bunyi lagu yang pendek kira-kira adalah berbanding satu, sehingga perbedaannya terasa namun tetap seimbang.
Suku kata yang jatuh pada posisi guru meliputi beberapa kelompok, yaitu suku kata mati yang berakhiran konsonan seperti Cecek, Bisah, Surang, Adeg-Adeg, Ulu Candra, dan Ulu Ricem; kemudian aksara suara yang panjang atau Dirga, seperti Matedung, Talu Suku Ilut, Pepet Tedung, Taling, dan taling tedung; serta kelompok menghadapi yang meliputi Cakra, Suku Kembung, Nania, dan Duita. Akan tetapi, ada pengecualian yang perlu diperhatikan: apabila Cakra berada di posisi depan atau di awal kata, ia tidak dihitung sebagai guru, karena huruf R bertitik yang menyusunnya dalam sistem abjad Jawa Kuna digolongkan sebagai huruf vokal, bukan konsonan penutup suku kata. Sebagai contoh, kata Kāla Wrtta jika ditulis tanpa tanda titik dapat berubah menjadi werta, dan perubahan bentuk ini membuatnya tidak lagi memenuhi syarat sebagai bunyi guru.
Selain guru basa dan guru lagu, hal ketiga yang dinilai adalah Purwa Kanti, yaitu keserasian bunyi antara akhir kalimat yang terdahulu dengan awal kalimat yang menyusul. Pemenggalan baris tidak boleh memutuskan kesambungan bunyi tersebut; bunyi yang berakhir di belakang harus senada atau sejalan dengan bunyi yang muncul di depan, agar tidak terdengar putus atau patah, yang disebut Ngelung. Keempat adalah suara, yang hendaknya terdengar nyaring, jernih, dan setiap kata diucapkan dengan tegas serta jelas. Kelima adalah penampilan secara keseluruhan, yang diharapkan luwes dan menyatu dengan isi syair, meliputi keserasian pakaian, gerak tubuh, ekspresi wajah, dan peragaan yang menjiwai makna yang sedang dinyanyikan, sehingga penampilan bukan sekadar mengeluarkan bunyi, melainkan penghayatan yang utuh.
Mengenai urutan penyampaian nyanyian, susunan yang tercantum di dalam buku ini hanyalah sebagai panduan atau petunjuk arah, bukan ketetapan yang tidak boleh diubah. Siapa saja bebas menukar urutan kidung sesuai kebutuhan, suasana, atau kebiasaan yang tumbuh di lingkungannya, bahkan boleh menambahkan nyanyian-nyanyian lain yang tidak tertulis di sini, misalnya pembuka dengan Om sembah dan sebagainya. Yang terpenting adalah niat dan ketulusan menyampaikan persembahan di hadapan tempat suci, di pura atau merajan. Mengenai perbedaan teks atau versi yang ditemukan di tempat-tempat berbeda, hendaknya tidak menjadi alasan untuk berselisih atau terlalu kaku mempertahankan satu cara sambil menolak yang lain. Setiap daerah mungkin memiliki sedikit perbedaan lisan, itu wajar terjadi seiring berjalannya waktu dan penyampaian turun-temurun, asalkan perbedaan itu tidak menjauhkan dari tujuan utama, yaitu penghormatan dan pengabdian kepada leluhur serta Ida Sang Hyang Widhi Wasa. Hendaknya perbedaan itu diterima dengan lapang dada, tidak perlu memperselisihkan mana yang paling benar dan mana yang keliru, melainkan menjadikannya kekayaan yang memperindah kebersamaan, sebagaimana alunan nyanyian yang berbeda namun satu tujuannya, yaitu mempersembahkan yang terbaik dengan tulus ikhlas.
Daftar pustaka.
1.Ida Pedanda Made Kemenuh 1974. Sawa Prateka. Toko Buku Indrajaya Singaraja
2. Ketut Kandia 1968. Penyelenggaraan Mayat Umat Agama Hindu Bali. P.T Penerbit Walmiki Denpasar Bali
3. Drs. Putu Whidiasa. 1996. Pola-pali Wong Mati. Percetakan Surya Dewata Singaraja
4. Mas Mt. Putra Ny.IGA, 1993. Panca Yadnya. Yayasan Dharma Sarathi Jakarta
5. Dinas Pendidikan Lan Kebudayaan Propinsi Daerah Tingkat I Bali, 1986. Ramayana. Denpasar
6. Dinas Pendidikan Dasar Propinsi Daerah TK. I Bali. 1989. Bharata Yuddha. Denpasar
7. Dinas Pendidikan Dasar Propinsi Bali TK.I Bali. 1988. Arjuna Wiwaha. Denpasar
8. Ketut Ginarsa 1961. Aneka Kidung. Dinas Penerbitan Balai Pustaka Jakarta
9. IGusti Bagus Sugriwa 1978. Penuntun Pelajaran Kakawin. Penerbit Sarana Bhakti Denpasar
10. Narendra Dewa Sastri. 1883. S. Kidung Yadnya. Bhuwana Saraswati Denpasar
11. Tim Penyusun. 1987. Dharma Gita/Kidung Yajna. Denpasar
Komentar
Posting Komentar